Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Δυσλεξίας, ο όρος δυσλεξία αναφέρεται ως μια αναπτυξιακή διαταραχή της ανάγνωσης που προκύπτει από ελλείμματα στο φωνολογικό υπόβαθρο. Εκδηλώνεται αρχικά (κατά τη προσχολική περίοδο) με δυσκολίες στη διαχείριση των ήχων της γλώσσας και της ικανότητας επεξεργασίας των ηχητικών αυτών πληροφοριών. Κατά τη σχολική ηλικία εκδηλώνεται με ελλείμματα στο γραπτό λόγο, επηρεάζοντας έτσι την ανάγνωση και τη γραφή.

Οι αναγνωστικές αδυναμίες της δυσλεξίας συνδέονται με γενικότερες γλωσσικές αδυναμίες και ιδιαίτερα στην φωνολογική επίγνωση. Η φωνολογική επίγνωση αποτελεί σημαντικό δείκτη για την κατάκτηση του γραπτού λόγου και συνεπώς αφορά μια απαραίτητη δεξιότητα κατάκτησης της ανάγνωσης και της γραφής. Έρευνες δείχνουν πως παιδιά με υψηλές επιδόσεις φωνολογικής επίγνωσης, παρουσιάζουν καλύτερη επίδοση στην εκμάθηση του γραπτού λόγου.

Η φωνολογία αποτελεί έναν από τους βασικούς γλωσσικούς τομείς, με τον οποίο ασχολείται η λογοθεραπεία. Είναι η δεξιότητα που μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε και να επεξεργαζόμαστε τους ήχους της γλώσσας χωρίς να απαιτείται ιδιαίτερη προσπάθεια. Να μπορούμε να αναγνωρίσουμε και να διαχειριστούμε τόσο τα μικρότερα μέρη του λόγου όπως είναι οι φθόγγοι, όσο και μεγαλύτερα όπως οι συλλαβές, λέξεις, προτάσεις.

Χαρακτηριστικά των παιδιών με δυσλεξία σε ανάγνωση και γραφή που αφορούν φωνολογικά ελλείμματα:

• Αντικαθιστούν τα γράμματα μεταξύ τους π.χ. θ – φ ( θέλω – φέλω), δ – β (δασκάλα – βασκάλα)
• Δεν διατηρούν τα κενά ανάμεσα στις λέξεις των προτάσεων κατά τη γραφή, καθώς δεν αντιλαμβάνονται το διαχωρισμό της πρότασης σε λέξεις.
• Παραλείπουν τα φωνήεντα κατά τη γραφή των λέξεων π.χ. χαρούμενος – χαρούμνος.
• Παραλείπουν ή προσθέτουν γράμματα μέσα στις λέξεις π.χ. αρκετά – ακετά, έκλπηξη – έπληξη.
• Δυσκολεύονται να διακρίνουν λέξεις που περιλαμβάνουν ίδια γράμματα αλλά έχουν διαφορετικό νόημα π.χ. στη – της, κάνεις – κανείς.
• Παραλείπουν μονοσύλλαβες λέξεις όπως άρθρα και προθέσεις.
• Αργή, με κόπο και λάθη ανάγνωση, εξ’ αιτίας δυσκολιών στην αυτόματη ανάγνωση των γραμμάτων ( δυσκολία στην αποκωδικοποίηση των γραμμάτων).

Εκτός από τη φωνολογική επίγνωση και άλλοι γλωσσικοί τομείς ευθύνονται για τα χαρακτηριστικά που παρατηρούνται στη δυσλεξία. Οι τομείς στους οποίους μπορούμε να παρέμβουμε με λογοθεραπεία, αφορούν τη σημασιολογία, τη γραμματική και τη σύνταξη.

Η σημασιολογία αφορά το λεξιλόγιο που έχει κατακτηθεί, νόημα του φέρουν οι λέξεις και οι προτάσεις. Η γραμματική αναφέρεται στα μορφήματα, δηλαδή τις μικρότερες μονάδες των λέξεων που αλλάζουν και το νόημα των λέξεων. Γραμματικά μορφήματα είναι οι καταλήξεις των λέξεων που δηλώνουν το χρόνο των ρημάτων, τον αριθμό, τη πτώση των ουσιαστικών. Η σύνταξη αφορά τον τρόπο και τους κανόνες που ακολουθούμε ώστε να συνδυάσουμε τις λέξεις και να σχηματίσουμε προτάσεις.

Χαρακτηριστικά παιδιών με δυσλεξία που αφορούν το λεξιλόγιο, τη γραμματική και το συντακτικό

• Χρησιμοποιούν απλές, μικρές προτάσεις κατά τη γραφή / Δυσκολεύονται να σχηματίσουν συντακτικά σύνθετες και ορθές προτάσεις.
• Παρουσιάζουν χαμηλές επιδόσεις στη σύνθεση παραγράφου και σε εκθέσεις.
• Αντικαθιστούν σε γραφή και ανάγνωση τη λέξεις με συνώνυμη ή σημασιολογικά παρόμοιας σημασίας, π.χ. έφυγε-βγήκε.
• Αντικαθιστούν σε γραφή και ανάγνωση τη λέξη με σημασιολογικά αντίθετη λέξη, π.χ. φωτεινό – σκοτεινό.
• Κάνουν ορθογραφικά λάθη.
• Αδυνατούν να ξεχωρίσουν λέξεις που δηλώνουν ουσιαστικά, επίθετα, ρήματα κ.α.

Η βάση των μαθησιακών δυσκολιών και συγκεκριμένα της δυσλεξίας, οφείλεται σε γλωσσικές δυσκολίες οι οποίες μπορούν να εντοπιστούν ακόμα και κατά τη προσχολική ηλικία. Ο λογοθεραπευτής μπορεί να αξιολογήσει και να εντοπίσει τα ελλείμματα των μαθητών, δημιουργώντας ένα κατάλληλο θεραπευτικό πρόγραμμα που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του κάθε μαθητή.

Η ανάγνωση αποτελεί μια σύνθετη γνωστική διαδικασία με την οποία επεξεργαζόμαστε τις πληροφορίες που λαμβάνουμε από τον γραπτό λόγο (π.χ. ένα γραπτό κείμενο). Η σημασία της δεν περιορίζεται μόνο στη σχολική επιτυχία αλλά αποτελεί αναπόσπαστο μέρος στις καθημερινές μας δραστηριότητες. Για να επιτευχθεί επιτυχής ανάγνωση θα πρέπει να πραγματοποιούνται με επιτυχία δύο βασικές γνωστικές λειτουργίες, η αποκωδικοποίηση και η κατανόηση.

Η αποκωδικοποίηση είναι η μετατροπή του γραφήματος (τα γράμματα) σε φώνημα (προφορική παραγωγή του ήχου). Επομένως, το άτομο θα πρέπει να αναγνωρίζει με επιτυχία όλα τα γράμματα της αλφαβήτου, να είναι σε θέση να τα κωδικοποιεί, δηλαδή να διαβάζει αυτόματα σε επίπεδο συλλαβής, λέξης και πρότασης.

Η αναγνωστική κατανόηση θεωρείται η ουσία της ανάγνωσης. Ανάγνωση και κατανόηση είναι λειτουργίες αλληλένδετες, η ύπαρξη της μιας επηρεάζει της ύπαρξης της άλλης. Η κατανόηση είναι μια πολύπλοκη διαδικασία, η οποία απαιτεί την αλληλεπίδραση και ενεργοποίηση επιμέρους διεργασιών. Απαιτείται η ενεργοποίηση της επιλεκτικής προσοχής του αναγνώστη, η εστίαση της προσοχής του σε συγκεκριμένα σημεία μέσα στο κείμενο, η συγκράτηση των οπτικών πληροφοριών στη βραχυπρόθεσμη μνήμη και η πρόσβαση στη σημασία των λέξεων. Ο αναγνώστης συσχετίζει τα όσα διαβάζει με τις γενικότερες γνώσεις του, καταλαβαίνει ανάλογα με το λεξιλόγιο που έχει κατακτήσει και κατασκευάζει νοερά εικόνες.

Η διαδικασία της κατανόησης της ανάγνωσης επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες οι οποίοι είναι:

Μνήμη

Μας επιτρέπει την αναγνώριση της πληροφορίας, την αποθήκευση της και την ανάκληση της κάθε φορά που τη χρειαζόμαστε.

Αναγνώριση λέξεων

Αφορά την αποκωδικοποίηση των λέξεων, δηλαδή την αυτόματη και επιτυχή αναγνώριση και ανάγνωση των λέξεων. Όταν διαθέτουμε προσπάθεια για να αποκωδικοποιήσουμε- να διαβάσουμε τα γράμματα, τότε επηρεάζεται η διαδικασία της κατανόησης. Η προσοχή μας δεν εστιάζει στην κατανόηση των όσων διαβάζουμε αλλά στο πως θα προφέρουμε τα γράμματα ώστε να μην κάνουμε λάθη.

Λεξιλόγιο

Για την επίτευξη της αναγνωστικής κατανόησης ο αναγνώστης θα πρέπει να γνωρίζει το 95-99% των λέξεων του κειμένου.

Ακουστική κατανόηση

Είναι η ικανότητα μας να αντιλαμβανόμαστε τον προφορικό λόγο αποτελεί προϋπόθεση κατανόησης ενός γραπτού κειμένου.

Μορφοσυντακτική ενημερότητα

Όταν διαβάζουμε χρησιμοποιούμε τη γνώση μας ως προς τις γραμματικές καταλήξεις των λέξεων, οι οποίες μπορούν να δηλώνουν το χρόνο, τον αριθμό κ.α., προκειμένου να αναγνωρίσουμε τις λέξεις και το τι δηλώνουν μέσα στην πρόταση (π.χ. ρήμα , αντικείμενο).

Συμπερασμοί και προϋπάρχουσα γνώση

Οι γενικότερες γνώσεις που έχουμε μας βοηθούν να βγάζουμε συμπεράσματα και να κατανοούμε βαθύτερα το κείμενο που διαβάζουμε.

Αναγνώστης και κείμενο

Η κατανόηση μας επηρεάζεται ακόμα από τα κίνητρα και τους στόχους που θέτουμε κάθε φορά που διαβάζουμε ένα κείμενο όπως και από το είδος και τη δομή του κειμένου (π.χ. αφηγηματικό, περιγραφικό κ.α.)

Οι παραπάνω διαδικασίες αποτελούν προϋποθέσεις επίτευξης της ανάγνωσης και συνεπώς της κατανόησης των όσων διαβάζουμε.

Αν υπάρχουν ελλείμματα σε κάποιες από αυτές, τότε η ανάγνωση γίνεται με κόπο, με λάθη και δυσκολίες στην κατανόηση. Ελλείμματα σε πολλές από αυτές τις διαδικασίες μπορούμε να αναγνωρίσουμε και κατά την προσχολική ηλικία του παιδιού και να παρέμβουμε άμεσα.

Ο ρυθμός με τον οποίο τα παιδιά μαθαίνουν να παράγουν τις λέξεις, αλλά και το μέγεθος του λεξιλογίου διαφέρει από παιδί σε παιδί. Ένα παιδί συνήθως παράγει τις πρώτες του λέξεις περίπου στο πρώτο έτος της ηλικίας του. Ο ρυθμός εκφοράς αυτών των πρώτων νέων λέξεων, αρχικά είναι αργός ( 1-2 λέξεις το μήνα), βαθμιαία αυξάνεται και λίγο αργότερα παρατηρείται το φαινόμενο της λεξιλογικής “έκρηξης”. Τότε ο ρυθμός εκμάθησης του λεξιλογίου παρουσιάζει δραματική αύξηση. Η περίοδος αυτή που το παιδί παράγει όλο και περισσότερες νέες λέξεις και εμπλουτίζει το λεξιλόγιο του, κυμαίνεται μεταξύ των 18-22 μηνών και ο αριθμός των λέξεων είναι μεταξύ των 50-100 λέξεων. Παράλληλα οι λέξεις συνδυάζονται και δημιουργούνται προτάσεις. Συγκεκριμένα:

0-4 μηνών

Ξεκινώντας από τη βρεφική ηλικία, τα μωρά παράγουν άναρθρους ήχους. Μέχρι τους 4 μήνες, παράγουν ήχους που θυμίζουν φωνήεντα όπως /a/, /u/, σύμφωνα όπως /k/, /g/ και συνδυασμούς αυτών, λέγοντας συλλαβές όπως το /agu/. Στο στάδιο αυτό το βρέφος δεν έχει τον έλεγχο του στόματός του και η ένταση των ήχων είναι συνήθως χαμηλή.

4-7 μηνών

Στο στάδιο αυτό υπάρχει μεγαλύτερη ποικιλία στην παραγωγή των ήχων, οι οποίοι μοιάζουν όλο και περισσότερο με τους ήχους της ομιλίας. Το βρέφος εξερευνά τη φωνή του και οι ήχοι παράγονται διαδοχικά δημιουργώντας έτσι ένα παιχνίδι ήχων.

7-12 μηνών

Από τους 7 μήνες ξεκινάει η περίοδος του βαβίσματος. Το παιχνίδι των ήχων γίνεται πιο συστηματικό και υπάρχει μια επαναλαμβανόμενη ρυθμική παραγωγή. Οι ήχοι συνδυάζονται και γίνονται συλλαβές οι οποίες επαναλαμβάνονται, όπως /bababa/ ή /nanana/. Έπειτα, παράγουν συνεχόμενες διαφορετικές συλλαβές, όπως /nabada/ και συνδυασμούς που θυμίζουν πραγματικές λέξεις όπως /papati/. Τη περίοδο αυτή το παιδί αλλάζει τον τόνο και την ένταση της φωνής του, προκειμένου να αλληλεπιδράσει με το άτομο που είναι μαζί του και συνδυάζει το βάβισμα με χειρονομίες. Περίπου στο τέλος αυτής της περιόδου ξεκινάει να λέει τις πρώτες λέξεις.

Από το πρώτο έτος λοιπόν της ηλικίας του, καθώς το παιδί αναπτύσσεται το λεξιλόγιο, συνδυάζει τις λέξεις αυτές δημιουργώντας φράσεις και προτάσεις, αναπτύσσοντας έτσι σταδιακά και το συντακτικό. Η ανάπτυξη του συντακτικού αφορά στο τρόπο κατά τον οποίο τα παιδιά τοποθετούν τις λέξεις σε σωστή σειρά ώστε να σχηματίσουν κατάλληλες προτάσεις.

1 έτος

Από το πρώτο έτος της ηλικίας του, συνήθως οι πρώτες λέξεις που παράγει ένα παιδί αποτελούνται κυρίως από ονόματα αντικειμένων του περιβάλλοντος του και ονόματα αγαπημένων προσώπων (π.χ. μαμά, μπαμπάς). Η επικοινωνία τους γίνεται μονολεκτικά. Σε αυτό το στάδιο ανάπτυξης η χρήση μιας λέξης από το παιδί μπορεί να αντιστοιχεί και σε μια φράση π.χ. με τη λέξη “μπάλα” μπορεί να εννοεί “θέλω τη μπάλα” ή “έπεσε η μπάλα”.

18 μηνών

Στην ηλικία αυτή, το παιδί ξεκινάει να συνδυάζει τις λέξεις, δημιουργώντας έτσι φράσεις. Οι λέξεις που χρησιμοποιεί είναι κυρίως συνδυασμός ουσιαστικών.

2 ετών

Έως τους 24 μήνες, καθώς το μέγεθος του λεξιλογίου αυξάνεται κυριαρχεί η παραγωγή των ουσιαστικών (π.χ. μπάλα, παπί), ενώ σταδιακά σημειώνεται σημαντική άνοδος της παραγωγής των ρημάτων (π.χ. έλα, πάμε) και επιθέτων (π.χ. καλό, μεγάλο). Τότε ο αριθμός του λεξιλογίου ξεπερνάει τις 100 λέξεις. Από την ηλικία αυτή και έπειτα πραγματοποιούνται πιο πολύπλοκοι συνδυασμοί λέξεων. Οι φράσεις αποτελούνται από ρήματα και ουσιαστικά, μπορούν όμως να παραλείπονται μικρότερες λέξεις όπως τα άρθρα, οι προθέσεις, οι σύνδεσμοι.

3-5 ετών

Από την ηλικία των 3 ετών οι προτάσεις των παιδιών του μοιάζουν περισσότερο με αυτές των ενηλίκων. Δημιουργούν μεγαλύτερες και σύνθετες προτάσεις, στις οποίες χρησιμοποιούν προθέσεις, επιρρήματα, τη παθητική φωνή.

Κάθε παιδί είναι διαφορετικό, συνεπώς ο ρυθμός ανάπτυξης διαφέρει από παιδί σε παιδί. Ωστόσο, όταν ο ρυθμός αυτός αποκλίνει από το αναπτυξιακό επίπεδο των υπόλοιπων παιδιών της ηλικίας του, τότε συνίσταται η αξιολόγηση από λογοθεραπευτή.